Strona główna arrow Własność przemysłowa arrow Programy działania na rzecz ochrony środowiska
Zasady
Programy działania na rzecz ochrony środowiska Drukuj E-mail
Napisał Magdalena i Tomasz Horoszkiewicz   
czwartek, 02 sierpień 2007

Historia wspólnych działań podejmowanych na rzecz ochrony środowiska sięga początku lat siedemdziesiątych, a więc czasów Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej[1]. Współpraca państw członkowskich nie była wówczas tak zaangażowana i sformalizowana jak obecnie, jednak już wtedy zdawano sobie sprawę z tego, że rozwój gospodarczy krajów członkowskich przyczynia się do degradacji środowiska naturalnego w całej Wspólnocie.

Dodatkowo, fakt różnego regulowania ochrony środowiska w poszczególnych krajach członkowskich wpływał hamująco na rozwój stosunków gospodarczych między nimi. Konieczne było zatem podejmowanie działań ujednolicających przepisy w zakresie ochrony środowiska. W związku z tym, na szczycie w Paryżu, w czerwcu
1972 r., szefowie państw i rządów WE zlecili Komisji Europejskiej przygotowanie programu działań na rzecz ochrony środowiska, powołując się na art. 2 Traktatu Rzymskiego, który do zadań Wspólnoty zaliczał „harmonijny rozwój”. Był to początek unijnej polityki w dziedzinie ochrony środowiska.

Zanim przejdziemy do jej szczegółowego omówienia, należy pokrótce wyjaśnić pozycję i znaczenie Komisji Europejskiej.

Komisja, jako wspólny organ Wspólnot Europejskich (EWG, EURATOM i EWWiS) powstała z dniem 1 lipca 1967 r., po uprzedniej fuzji dotychczasowych organów zarządzająco – wykonawczych w poszczególnych Wspólnotach[2]. Do jej kompetencji należą:
-         prawo inicjatywy ustawodawczej,
-         reprezentacja interesów,
-         koordynacja działań Wspólnot (wewnątrz i na zewnątrz Unii Europejskiej),
-         kontrola stosowania prawa wspólnotowego (europejskiego)[3],
-         realizacja postanowień zawartych w traktatach i aktach prawnych przyjętych przez Wspólnoty.
Szczególne znaczenie ma prawo Komisji zgłaszania projektów aktów prawnych, dzięki czemu Komisja ma monopol w zakresie inicjowania polityki Wspólnot Europejskich. Komisja opracowuje i przedkłada Radzie Unii Europejskiej (oraz Parlamentowi Europejskiemu) projekty ustaw, przy czym w jej gestii leży zarówno wybór terminu, jak i formy czy treści projektu[4].
Komisja Europejska w wykonywaniu swojej funkcji zarządzającej ma również prawo do wydawania aktów prawnych, w postaci rozporządzeń, dyrektyw i decyzji, jak również zaleceń i opinii. Akty te są bądź przepisami wykonawczymi do rozporządzeń Rady, bądź też wydawane są przez Komisję w granicach jej własnych kompetencji.

Pierwszy program w zakresie ochrony środowiska, obejmujący lata 1973 - 1975, opracowany przez Komisję i następnie przyjęty przez Radę, formułował podstawowe zasady w dziedzinie polityki ochrony środowiska WE, w tym zasadę podejmowania środków ostrożności i prewencji. Program ten skupiał się głównie na tematyce zanieczyszczeń, szczególnie w odniesieniu do wód i powietrza; przyjęto wówczas m.in. obowiązującą do dziś zasadę finansowej odpowiedzialności sprawcy zanieczyszczeń środowiska.

Kolejne dwa programy w dziedzinie ochrony środowiska, na lata 1976 - 1981 oraz 1982 - 1986, umożliwiły rozszerzenie i skonkretyzowanie pierwszego programu. Program drugi za swe cele strategiczne uznał:

-         redukcję zanieczyszczeń,

-         ograniczenie emisji hałasu

-         zmniejszenie uciążliwości odpadów.

Wyznaczał on również zasady racjonalnego gospodarowania zasobami naturalnymi oraz dzikiej fauny i flory.

Pomimo uznanej zasady prewencji podczas pierwszych kilkunastu lat kształtowania polityki ochrony środowiska Wspólnota koncentrowała swoje działania głównie na likwidacji skutków zanieczyszczeń, a uchwalane w tym czasie akty prawne miały charakter zakazów i nakazów. Brak było natomiast wypracowanych metod i sposobów zapobiegania degradacji środowiska.

            Począwszy od czwartego programu, obejmującego okres 1987 – 1992, nastąpiła istotna zmiana we wspólnotowej polityce środowiskowej. Wiązała się ona z uchwaleniem Jednolitego Aktu Europejskiego, który zaczął obowiązywać od 1 lipca 1987 r. Jego częścią były m.in. postanowienia o rozszerzeniu polityki EWG przez wprowadzenie regulacji dotyczących współpracy w dziedzinie polityki ochrony środowiska (art. 25, który wprowadził do traktatu o ustanowieniu EWG art. 130 r – 130 t[5]). Dzięki temu Wspólnota uzyskała legitymizację prawną swych działań w dziedzinie ochrony środowiska. Pamiętać bowiem należy, iż do czasu wejścia w życie Jednolitego Aktu Europejskiego Wspólnota opierała swoją działalność w dziedzinie ochrony środowiska na przepisach Traktatu o utworzeniu EWG, odnoszących się do tych zagadnień w sposób pośredni. Brano tutaj przede wszystkim pod uwagę art. 100 Traktatu, który reguluje sferę wspólnego rynku oraz art. 235 pozwalający na podjęcie określonej polityki, jeśli miałaby ona prowadzić do osiągnięcia jednego z celów Wspólnoty, pozostających w związku z funkcjonowaniem wspólnego rynku.

Do celów polityki ochrony środowiska zaliczono[6]:

-         zachowanie stanu środowiska naturalnego,

-         poprawę tych jego elementów, które zostały naruszone,

-         ochronę wszystkich składników środowiska (fauny, flory, powietrza, wód, gleby, klimatu, warstwy ozonowej, jak również zdrowia człowieka),

-         wspieranie działań proekologicznych. 

Realizując czwarty program na rzecz ochrony środowiska Wspólnota wyraźnie zmieniła rozłożenie akcentów w swej polityce: nastąpiło przejście od działań skierowanych na likwidację skutków zanieczyszczeń do działań zapobiegawczych, a więc od działań post factum na rzecz działań prewencyjnych.

W czwartym programie postawiono na poprawę jakości środowiska, a także na konieczność rozszerzenia dostępu społeczeństwa do informacji o stanie środowiska. Nacisk położono na wprowadzanie w życie przepisów dotyczących ochrony środowiska. Szczególne znaczenie ma w tym względzie Dyrektywa Rady z dnia
7 czerwca 1990 r. w sprawie swobodnego dostępu do informacji o środowisku[7].

Warto przy tym przypomnieć, że dyrektywa nie zawiera norm prawnych, wymaga jedynie od adresatów, aby podjęli konieczne środki do osiągnięcia określonego w dyrektywie celu[8]. Dyrektywa precyzuje zatem jedynie pożądany rezultat, jaki powinien zostać osiągnięty, pozostawiając adresatowi dyrektywy swobodę doboru środków i określenie sposobu wykonania tego aktu.

W celu wykonania zalecenia rozpowszechniania informacji wydane zostało rozporządzenie Rady EWG 12/1210/90 z dnia 7 maja 1990 r. w sprawie utworzenia Europejskiej Agencji Ochrony Środowiska oraz sieci informacji i obserwacji środowiska[9]. Rozporządzenie ma zasięg ogólny, tzn. zawiera normy prawne obowiązujące wszystkich, których dotyczy określona w tym akcie sytuacja. Obowiązuje ono w całości i bezpośrednio we wszystkich państwach członkowskich, a zatem dotyczy zarówno państw, jak i ich obywateli. Jest stosowane wprost (bezpośrednio), co oznacza, iż nie wymaga żadnych dodatkowych zabiegów transformacyjnych do porządku prawa krajowego[10].

Podstawowym celem Agencji jest gromadzenie i rozpowszechnianie obiektywnych, wiarygodnych i porównywalnych informacji na temat stanu środowiska naturalnego w państwach członkowskich. Informacje Agencji dotyczą jakości powietrza, jakości wody, stanu gruntów, fauny i flory, wykorzystania ziemi oraz bogactw naturalnych, gospodarki odpadami, emisji hałasu, substancji chemicznych grożących środowisku, ochrony obszarów przybrzeżnych i środowiska morskiego. Agencja spełnia ważną rolę informacyjną w odniesieniu do obywateli UE, którzy - na mocy wspólnotowego prawa - mają zapewniony swobodny dostęp do informacji o środowisku.

         Kolejny, piąty program zatytułowany „W stronę zrównoważonego rozwoju” (Towards Sustainability) obejmował początkowo lata 1993 - 1997, a następnie został przedłużony o dalsze trzy lata. Powstał on w czasie, kiedy nikt już nie kwestionował zależności między trwałym rozwojem gospodarczym a stanem środowiska naturalnego, co znalazło swój wyraz w traktacie z Maastricht. W traktacie tym wszelkie działania na rzecz środowiska naturalnego zostały potraktowane na równi z podstawowym celem, jakim jest zapewnienie rozwoju gospodarczego Wspólnoty.

To podejście zostało potwierdzone i umocnione w kolejnym dokumencie nowelizującym dotychczasowy dorobek traktatowy Wspólnot, a mianowicie w Traktacie amsterdamskim. Modyfikacje dokonane w obrębie wspólnotowych i unijnych praw podstawowych objęły m.in. nałożenie na państwa członkowskie obowiązku uwzględniania wymogu ochrony środowiska przy realizacji polityk wspólnotowych oraz potwierdzenie konieczności przestrzegania zasady „trwałego rozwoju” (sustainable development). Formalnie zmiany polegały na rozszerzeniu zakresu przepisów art. 2 Traktatu o Unii Europejskiej o zadania Wspólnoty zmierzające do osiągnięcia wysokiego poziomu ochrony i poprawy jakości środowiska, jak również mające na celu wspieranie zrównoważonego rozwoju działań gospodarczych oraz zrównoważonego i nieinflacyjnego wzrostu. Kolejnym uzupełnieniem było przyjęcie nowego art. 3c, ustanawiającego zasadę integracji[11].

W trakcie realizacji piątego programu charakter działań Wspólnoty na rzecz ochrony środowiska naturalnego zmienił się dość zasadniczo. Zastosowano przede wszystkim po raz pierwszy tzw. podejście horyzontalne (poziome), w którym bierze się pod uwagę wszelkie przyczyny zanieczyszczeń, zamiast dotychczasowego tzw. podejścia wertykalnego lub sektorowego (pionowego).

Chodziło mianowicie o to, by w sposób kompleksowy móc zapobiegać negatywnemu wpływowi na środowisko, bez względu na źródło zanieczyszczeń oraz bez względu na to, na jaki element środowiska one oddziałują. Za priorytetowe dziedziny uznano:

-         zrównoważone gospodarowanie zasobami naturalnymi,

-         zintegrowane zwalczanie zanieczyszczeń i zapobieganie powstawaniu odpadów,

-         ograniczenie zużycia energii nieodnawialnej,

-         kompleksowe działania na rzecz poprawy środowiska na terenach miejskich,

-         podniesienie poziomu zdrowotności i bezpieczeństwa publicznego, ze szczególnym uwzględnieniem zagrożeń ze strony przemysłu i instalacji jądrowych, itd.

Główną uwagę poświęcono pięciu sektorom wpływającym w istotny sposób na środowisko, a zarazem o zasadniczym znaczeniu dla rozwoju gospodarczego. Za takie sektory uznano[12]:

-         przemysł,

-         energetykę,

-         transport,

-         rolnictwo

-         turystykę.

W ramach piątego programu Wspólnota zacieśniła również współpracę na rzecz ochrony środowiska z krajami kandydującymi do członkostwa, a także na forum światowym. Po raz pierwszy rozszerzono także listę bezpośrednich adresatów i realizatorów programu na przedstawicieli przedsiębiorstw, konsumentów oraz organizacje pozarządowe. Rozwiązaniem preferowanym są tzw. dobrowolne umowy (voluntary agreements), zawierane między przemysłem a administracją rządową, w których określa się stopień zmniejszania zanieczyszczenia środowiska w danej gałęzi przemysłu[13].

Piąty program oparty został na zasadzie zwiększonej odpowiedzialności producenta. Zgodnie z tą zasadą producent ponosi część odpowiedzialności za oddziaływania własnego wyrobu na środowisko. Jest to odpowiedzialność bardzo szeroka, gdyż obejmuje ona cały cykl produkcyjny, począwszy od doboru materiałów i technologii produkcji, a na eksploatacji gotowego wyrobu skończywszy.

Propozycja kolejnego, szóstego programu działań w dziedzinie środowiska naturalnego, została zatytułowana: „Środowisko 2010: Nasza przyszłość, nasz wybór” (Environment 2010: Our Future, Our Choice). Obejmuje ona lata 2001-2010, a została opracowana i opublikowana przez Komisję Europejską w styczniu 2001 r.

Komisja uznała za priorytetowe czterech dziedziny[14]:

-         przeciwdziałanie zmianom klimatycznym (efektowi cieplarnianemu),

-         ochronę przyrody i bioróżnorodności (zwiększenie obszarów chronionych, w tym mórz),

-         dbałość o wpływ środowiska na zdrowie (surowsze normy),

-         oszczędne wykorzystanie zasobów naturalnych i gospodarki odpadami (recykling).

Dla uzyskania poprawy sytuacji w tych dziedzinach, zaproponowano pięć głównych metod działania:

-            zapewnienie wdrożenia istniejącego prawa ekologicznego,

-            uwzględnianie potrzeb ochrony środowiska we wszystkich sferach wspólnotowej polityki,

-            bliską współpracę z przedsiębiorcami i konsumentami w celu znalezienia optymalnych rozwiązań w zakresie ochrony środowiska,

-            zapewnienie lepszej i łatwiej dostępnej informacji na temat środowiska wszystkim obywatelom Unii,

-            rozwinięcie bardziej świadomego - z punktu widzenia dbałości o środowisko naturalne - podejścia do problemu wykorzystania gruntów.

Program ten jest aktualnie w fazie realizacji, na ocenę jego efektów jest więc jeszcze zbyt wcześnie.



[1] Traktat o ustanowieniu EWG podpisany został w Rzymie w dniu 25 marca 1957 r. przez: Belgię, Holandię, Luksemburg, RFN, Włochy i Francję; por. Ruszkowski J., Górnicz E., Żurek M., Leksykon integracji europejskiej, Warszawa 1998, s. 212.

[2] Na mocy tzw. układu o fuzji z dnia 8 kwietnia 1965 r.

[3] Z tego względu Komisja Europejska nazywana jest „strażnikiem traktatów”.

[4] Szerzej na ten temat patrz: K. Popowicz, Podstawy instytucjonalno – prawne Unii Europejskiej, Warszawa 1998, s. 90 i n., oraz W. Weidenfeld, W. Wessels, Europa od A do Z. Podręcznik integracji europejskiej, Gliwice 1995, s. 112 i n.

[5] Obecnie są to art. 174 – 176 – według numeracji znowelizowanego traktatu o ustanowieniu Wspólnoty Europejskiej.

[6] C. Mik, op. cit., s. 83.

[7] Prawo Ochrony Środowiska Wspólnot Europejskich, t. I Zagadnienia Ogólne, Warszawa 1994,
s. 181-185.

[8] J. A. Wojciechowski, Instytucje i porządek prawny wspólnot europejskich, Warszawa 1996, s. 104.

[9] Prawo Ochrony Środowiska Wspólnot Europejskich, op. cit., s. 185.

[10] Szerzej patrz: R. Sonnenfeld, Ograniczenie kompetencji państw EWG, Warszawa 1963, s. 63.

[11] Według obecnej ujednoliconej numeracji Traktatu o utworzeniu Unii Europejskiej jest to art. 6.

[12] Prawo Ochrony Środowiska Wspólnot Europejskich, op. cit., s. 185.

[13] Por. D. Lasok D., Zarys prawa Unii Europejskiej, Toruń 1995, s. 56.

[14] Prawo Ochrony Środowiska Wspólnot Europejskich, op. cit., s. 185.

Ostatnia aktualizacja ( czwartek, 02 sierpień 2007 )
< Poprzedni   Następny >
Kancelarie

Kancelaria Prawna
T.Horoszkiewicz

Rozwody

Alimenty

Podział majątku

Władza rodzicielska

tel. 783312655


Subskrypcja
Bądź na bieżąco, skorzystaj z naszego Newslettera!

Nazwa listy


Imię:

E-mail:

Subskrybuj Zakończ
Zapamiętaj nas
Dodaj serwis do ulubionych
Dodaj stronę do ulubionych
Ustaw jako startową