Pozew, umowa, druk, wyrok, nakaz

Naprawienie szkody na osobie podlega ogólnemu oraz szczególnemu reżimowi prawnemu. Uszczerbek na osobie może mieć charakter majątkowy oraz niemajątkowy. Szkoda na osobie polegać może na uszkodzeniu ciała, wywołaniu rozstroju zdrowia, pozbawieniu życia, pozbawieniu wolności oraz naruszeniu innych dóbr osobistych człowieka (w szczególności takich jak zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska).  Co do szkód o charakterze majątkowym wynikających z uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia,  naprawienie szkody obejmuje wszelkie wynikłe z tego powodu koszty. Za takie wydatki uznaje się: koszty leczenia, pielęgnacji, odpowiedniego odżywiania, dojazdów osób bliskich w celu odwiedzenia chorego, a także tzw. koszy restytucji zastępczej (np. wózek inwalidzki, protezy, aparaty). Na żądanie poszkodowanego zobowiązany do naprawienia szkody powinien wyłożyć z góry sumę potrzebną na koszty leczenia, a jeżeli poszkodowany stał się inwalidą, także sumę potrzebną na koszty przygotowania do innego zawodu.

Gdyby skutkiem uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia była śmierć poszkodowanego, to zobowiązany do naprawienia szkody powinien zwrócić koszty leczenia i pogrzebu osobie która koszty te poniosła. Koszty pogrzebu odnoszą się do przeciętnych sum jakie w danej miejscowości wydaje się na zorganizowanie takiej ceremonii. Nie bez znaczenia jest zwyczaj w tym zakresie np. danej grupy etnicznej, wyznaniowej (bardzo wystawne pogrzeby mają w zwyczaju organizować Romowie). Ze śmiercią poszkodowanego wiąże się jeszcze jedna sytuacja, w której podmiotami uprawnionymi są najbliżsi członkowie rodziny zmarłego. Sąd może przyznać im stosowne odszkodowanie jeśli wskutek śmierci poszkodowanego nastąpiło znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej.

 Przepisy kodeksu cywilnego przewidują w określonych przypadkach możność domagania się szczególnego rodzaju odszkodowania jakim jest renta. Renty może żądać poszkodowany, który utracił całkowicie lub częściowo zdolność do pracy zarobkowej albo jeżeli zwiększyły się jego potrzeby lub zmniejszyły widoki powodzenia na przyszłość. Jeżeli w chwili wydania wyroku sąd nie mógł dokładnie ustalić szkody, to wówczas  poszkodowanemu może być przyznana renta tymczasowa.

Drugi przypadek, w którym można dochodzić renty wiąże się ze śmiercią poszkodowanego. W takim przypadku renty może domagać się osoba względem której ciążył na zmarłym ustawowy obowiązek alimentacyjny (np. dzieci, współmałżonek). Taka osoba może żądać od zobowiązanego do naprawienia szkody renty obliczonej stosownie do potrzeb poszkodowanego oraz do możliwości zarobkowych i majątkowych zmarłego przez czas prawdopodobnego trwania obowiązku alimentacyjnego. Takiej samej renty mogą żądać również inne osoby bliskie (np. konkubina), jeśli zmarła osoba dobrowolnie i stale dostarczała im środków utrzymania. Ponadto z okoliczności musi wynikać, iż wymagają tego zasady współżycia społecznego. Prawo do renty nie ulega przedawnieniu. Przedawnieniu podlegają jedynie roszczenia o świadczenia poszczególnych rat rentowych. Termin przedawnienia w takich przypadkach wynosi 3 lata.

            W każdej z sytuacji, gdy możliwe jest zasądzenie przez sąd na rzecz uprawnionych osób renty, osoby te mogą skorzystać z określonego prawa. Mianowicie mogą zwrócić się do sądu z żądaniem przyznania zamiast renty lub jej części jednorazowego odszkodowania. Jeśli sąd uzna ważność powodów takiego wniosku osoby uprawnionej przyczyn takie jednorazowe odszkodowanie. Uczyni tak w szczególności, gdy poszkodowany stał się inwalidą, a przyznanie jednorazowego odszkodowania ułatwi mu wykonywanie nowego zawodu. Takie odszkodowanie można uznać za kapitalizacje renty. Kapitalizacja polega na zastąpieniu prawa do świadczeń rentowych przez jednorazowe świadczenie, które stanowi równowartość uprawnienia do renty jako całości. 

W kodeksie cywilnym nie ma regulacji odnoszącej się do wysokości jednorazowego odszkodowania. Zgodnie z praktyką sądową wysokość ta jest równa sumie poszczególnych świadczeń rentowych za okres 10 lat. Należy pamiętać, że sąd powinien określać tą wysokość ad casum, czyli w zależności od konkretnej sprawy.

W przypadku szkód niemajątkowych na osobie, szkodę nazywamy krzywdą. Odszkodowanie zaś zwane jest zadośćuczynieniem. Zgodnie z zasadami ogólnymi, formą naprawienia krzywdy związanej z naruszeniem dóbr osobistych określonych w artykule 24 k.c. jest dopełnienie czynności potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia. W przeważającej części przypadków polegać to będzie na złożeniu oświadczenia woli o określonej treści np. przeproszenie pokrzywdzonego. W pewnych przypadkach możliwe jest zadośćuczynienie w formie pieniężnej. Taka forma wywołuje liczne kontrowersje wśród przedstawicieli doktryny.

Chodzi głównie o niemożliwość wyliczenia krzywdy, która przecież odnosi się do sfery niematerialnej. Z drugiej strony rekompensata pieniężna pozwala pokrzywdzonemu na zatarcie w jakimś stopnia ujemnych przeżyć związanych z krzywdą. Zadośćuczynienie pieniężne możliwe jest w 5 przypadkach:

-          uszkodzenie ciała,

-          wywołania rozstroju zdrowia,

-          pozbawienia osoby wolności,

-          skłonienia kobiety za pomocą podstępu, gwałtu lub nadużycia stosunku zależności do poddania się czynowi nierządnemu,

-          umyślnego naruszenia innych poza wymienionymi dóbr osobistych.

W razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę bądź samemu poszkodowanemu, bądź zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny.

Również przepisy pozakodeksowe przewidują formę zadośćuczynienia pieniężnego za krzywdę niemajątkową. Takie uregulowanie znajduje się przykładowo w ustawie z 28 stycznia 1984 r.- Prawo prasowe (sytuacja dotyczy umyślnego naruszenia dóbr osobistych osoby fizycznej przez publikację materiałów prasowych).

Roszczenia odnoszące się do szkód na osobie mają charakter osobisty. Konsekwencją takiego charakteru jest zakaz ich zbywania, z wyjątkiem sytuacji gdy są wymagalne i jako takie zostały uznane na piśmie lub przyznane prawomocnym orzeczeniem.  Odmiennie przedstawia się sytuacja dziedziczenia roszczeń związanych ze szkodą na osobie. Uzależnione jest to od tego, czy mamy o czynienia ze szkodą o charakterze majątkowym, czy niemajątkowym. W pierwszym przypadku stosujemy ogólne reguły dotyczące spadkobrania. W drugiej sytuacji roszczenie o zadośćuczynienie przechodzi na spadkobierców tylko wtedy, gdy zostało uznane na piśmie albo, gdy powództwo zostało wytoczone za życia poszkodowanego.

Na specjalną uwagę zasługuje przepis  wprowadzony do kodeksu cywilnego ustawą z 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i o warunkach przerywania ciąży. Zgodnie z jego treścią- z chwilą urodzenia dziecko może żądać naprawienia szkód doznanych przed urodzeniem. Związane to jest ze szkodami prenatalnymi. Odszkodowanie takie może obejmować naprawienie szkody majątkowej oraz zadośćuczynienie pieniężne z tytułu doznanej krzywdy.

            Roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem 3 lat  od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. W każdym wypadku roszczenie to przedawnia się po upływie 10 lat od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę. Dziesięcioletni termin przedawnienia licząc od dnia popełnienia przestępstwa  obowiązuje ponadto w każdym przypadku, gdy szkoda wynikła ze zbrodni lub występku. W taki przypadku nie ma znaczenia kiedy poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia.